Klaustrofobia a rezonans magnetyczny – jak opanować lęk w tunelu?

Rezonans magnetyczny to dokładna metoda obrazowania, która pozwala ocenić narządy bez narażania pacjenta na promieniowanie jonizujące. Jest nieinwazyjna, a mimo tego większość pacjentów odczuwa niepokój i stres przed badaniem i w trakcie pobytu w tunelu¹. Niekontrolowany i nadmierny lęk rozwija się tylko u znikomej części osób i nie stanowi bezwzględnego przeciwwskazania do przeprowadzenia badania. Rezonans a klaustrofobia – jak „przetrwać”, czy zgłosić to lekarzowi, co wziąć na uspokojenie? Wyjaśniamy.

Rezonans a klaustrofobia – skąd bierze się lęk w tunelu?

Rezonans magnetyczny wykorzystuje silne pole magnetyczne i fale radiowe do obrazowania tkanek. Badanie jest nieinwazyjne, ale odbywa się w aparacie o kształcie dużej tuby (gantry), w której pacjent leży na stole. Metoda ta wiąże się z pewnym dyskomfortem – głośną pracą cewek oraz koniecznością wykonywania poleceń technika i pozostania w bezruchu. W pracowni jest chłodno. Takie warunki sprzyjają lękowi, napięciu, poczuciu izolacji i braku kontroli².

Większość pacjentów, nawet bez stwierdzonej klaustrofobii, odczuwa uczucie zaniepokojenia przy wjeździe do gantry, a przebywanie w tunelu może nasilać ten dyskomfort. Przy klaustrofobii bodźcem wywołującym reakcję jest jednak często już samo wyobrażenie o ograniczonej przestrzeni, a nie rzeczywiste zamknięcie³.

Jakie są objawy klaustrofobii podczas MRI?

Objawy klaustrofobii podczas badania można rozpoznać po reakcji fizjologicznej. Najczęściej pojawia się uczucie duszności, przyspieszony oddech, napięcie mięśni, drżenie rąk, zawroty głowy i narastający lęk. Towarzyszy temu silne skupienie otoczeniu – ograniczonej przestrzeni, bliskości ścian aparatu i powtarzalnych dźwiękach.

Natężenie objawów zależy od badanej okolicy. Badanie głowy, klatki piersiowej i jamy brzusznej wymaga wjazdu głową do wnętrza tunelu, co nasila ekspozycję na ograniczoną przestrzeń. Podczas badania kończyn ryzyko reakcji jest mniejsze, bo głowa i klatka piersiowa pozostają na zewnątrz aparatu⁴.

Ciężkich objawów klaustrofobii podczas badania MRI doznaje około 5% pacjentów i często jest to pierwszy epizod choroby⁵. Jednocześnie do przedwczesnego przerwania procedury z powodu lęku dochodzi zwykle u zaledwie 1–2% osób⁶. Zdecydowana większość pacjentów – nawet mimo nasilonych objawów – jest w stanie ukończyć badanie przy odpowiednim przygotowaniu i wsparciu personelu.

Co sprzyja narastaniu lęku?

Na odczuwanie lęku podczas badania wpływa kilka równoległych czynników:

• przebywanie w zamkniętej konstrukcji o kształcie dużej tuby;
• konieczność pozostania w bezruchu;
• powtarzające się dźwięki urządzenia;
• świadomość stosunkowo długiego czasu badania (a także późniejszego oczekiwania na wyniki badania);
• wcześniejsze negatywne doświadczenia podczas badania;
• niedostateczna świadomość o przebiegu procedury;
• brak kontaktu wzrokowego z zespołem.

Te elementy mogą zwiększać napięcie u osób cierpiących na lęk przed zamkniętą przestrzenią, nawet jeśli w codziennych sytuacjach radzą sobie z ograniczeniem otoczenia. Badanie rezonansem stawia pacjenta w warunkach, które potęgują objawy: w głośnym środowisku, pozycji leżącej, bez kontroli nad przestrzenią i z poczuciem oddalenia od drzwi wejściowych⁷.

Czy klaustrofobia uniemożliwia badanie rezonansem magnetycznym?

Klaustrofobia nie uniemożliwia badania; można je przeprowadzić po przygotowaniu pacjenta. Pomaga m.in. zamknięcie oczu, słuchanie muzyki przez słuchawki czy – jeśli dopuszcza to regulamin pracowni – obecność bliskiej osoby w pomieszczeniu. Personel medyczny pozostaje w stałym kontakcie głosowym z pacjentem, który otrzymuje też specjalny przycisk do przerwania badania⁸.

Klaustrofobia jest przeciwwskazaniem względnym. W ciężkich przypadkach, gdy pacjent nie współpracuje i nie toleruje pobytu w aparacie, badanie można przeprowadzić (po kwalifikacji lekarskiej) z zastosowaniem leków uspokajających lub znieczulenia prowadzonego przez anestezjologa. Decyzję podejmuje lekarz po ocenie ryzyka i korzyści diagnostycznych⁹.

Jak przetrwać rezonans magnetyczny? Praktyczne metody łagodzenia lęku

• Wybór placówki – warto wcześniej porozmawiać z pracownikiem, podzielić się obawami i zapytać o przebieg badania. W MRI-Lab (wykonujemy rezonans magnetyczny w Lublinie) dokładnie wyjaśniamy, jak przygotować się do badania, a także odpowiednio opiekujemy się pacjentem podczas całej procedury.
• Ankieta medyczna – przed rezonansem pacjent wypełnia kwestionariusz zdrowia. Jeśli ma lub podejrzewa klaustrofobię, powinien to zaznaczyć. Informacja pozwala technikowi przygotować przebieg badania, dobrać tempo instrukcji, a także omówić dostępne formy wsparcia.
• Rozmowa z technikiem – omówienie pozycji, przewidywanego czasu badania, kolejnych etapów obrazowania, wymogu pozostawania w bezruchu i działania przycisku alarmowego zmniejsza stres wynikający z niepewności. Pacjent wie, czego się spodziewać, i ma świadomość możliwości przerwania badania¹⁰.
• Świadomość wentylacji – informacja o stałym przepływie powietrza w tunelu i możliwości swobodnego oddychania zmniejsza uczucie duszności i napięcie związane z ograniczoną przestrzenią. Pacjent wie, że w aparacie działa wentylacja, a to obniża lęk i zmniejsza skupienie na zamkniętej przestrzeni.
• Zamknięcie oczu – ogranicza bodźce wzrokowe związane ze ścianami aparatu i u części osób zmniejsza napięcie. Pozwala skupić się na oddechu i zmniejsza świadomość ograniczonej przestrzeni.
• Obecność bliskiej osoby – jeśli regulamin na to pozwala, osoba towarzysząca może wejść do pomieszczenia i pozostawać w zasięgu wzroku pacjenta; bliskość zmniejsza napięcie i poczucie izolacji¹¹.
• Techniki relaksacyjne – skupienie na spokojnym oddechu, liczenie kolejnych oddechów i świadome rozluźnianie mięśni ogranicza narastanie objawów fizjologicznych. Proste techniki stosowane już przed badaniem rezonansem magnetycznym obniżają pobudzenie układu nerwowego i pomagają opanować lęk w trakcie badania.
• Wyciszenie dźwięków – słuchawki ochronne tłumią dźwięki pracy urządzenia i zmniejszają dyskomfort. W niektórych pracowniach – m.in. w naszej MRI-Lab w Lublinie – pacjenci otrzymują słuchawki i podczas badania słuchają muzyki, co ułatwia odwrócenie uwagi od stresujących okoliczności¹².
• Stała komunikacja – przez interkom technik pozostaje w kontakcie z pacjentem przez cały czas badania; pacjent słyszy instrukcje i może zgłosić dyskomfort.

Przycisk alarmowy – pacjent trzyma w dłoni przycisk, który pozwala przerwać badanie; świadomość tej możliwości zmniejsza poczucie braku kontroli i ułatwia opanowanie lęku.

Leki uspokajające przed rezonansem

W przypadku silnej reakcji lękowej mimo dobrego przygotowania i wsparcia ze strony personelu lekarz może zdecydować o podaniu leku uspokajającego przed badaniem i zalecić odpowiedni preparat. Rodzaj środka dobiera się do problemu z uwzględnieniem chorób towarzyszących, innych przyjmowanych leków i wieku pacjenta.

Leków przeciwlękowych, uspokajających nie wolno przyjmować samodzielnie, na własną rękę (np. pożyczać od innej osoby), bo mogą m.in. zaburzyć oddychanie, spowodować groźne interakcje z innymi lekami lub alkoholem. Po zastosowaniu środka uspokajającego pacjent nie powinien prowadzić samochodu: warto zaplanować powrót z osobą towarzyszącą.

W wyjątkowo ciężkich przypadkach, gdy mimo podjętych działań lęk uniemożliwia pozostanie w tunelu i współpracę, badanie można przeprowadzić w sedacji prowadzonej przez anestezjologa. Taka procedura wymaga monitorowania oddechu i krążenia i jest zarezerwowana dla sytuacji szczególnych, gdy rezonans jest niezbędny dla dalszej diagnostyki. Standardem pozostaje jednak badanie bez sedacji i z wykorzystaniem metod niefarmakologicznych – dokładnego wyjaśnienia przebiegu procedury, przygotowania pacjenta oraz stałej komunikacji z personelem w trakcie badania¹³.

Czy można wziąć tabletkę na uspokojenie przed rezonansem?Decyzję powinien podjąć lekarz. Środki uspokajające stosuje się u pacjentów, u których lęk jest na tyle silny, że utrudnia przeprowadzenie badania i powoduje napięcie już przed wejściem do tunelu. Lekarz dobiera rodzaj leku i dawkę, biorąc pod uwagę wiek pacjenta i przyjmowane leki.

Jak wygląda badanie rezonansem magnetycznym – krok po kroku

1. Konsultacja i skierowanie

Badanie z reguły zleca lekarz, który ocenia, czy MRI jest potrzebne do diagnostyki i sprawdza przeciwwskazania, np. metalowe implanty, przebyty zabieg, trwające leczenie lub choroby przewlekłe. Już podczas konsultacji pacjent powinien powiedzieć o stwierdzonej lub podejrzewanej klaustrofobii. MRI bez kontrastu nie wymaga skierowania – na badanie można umówić się we własnym zakresie.

Jeśli badanie należy wykonać z kontrastem, lekarz zaleca kontrolę poziomu kreatyniny we krwi. Parametr ocenia pracę nerek i zdolność usuwania środka kontrastowego. Badanie krwi warto zrobić kilka–kilkanaście dni przed rezonansem.

W części badań obowiązują dodatkowe zasady. Na przykład MRI piersi wykonuje się zwykle między 6. a 13. dniem cyklu, a przy hormonalnej terapii zastępczej badanie zaleca się 4 tygodnie po odstawieniu hormonu. Lekarz informuje o tych zasadach podczas wystawiania skierowania.

2. Rejestracja i ankieta przed badaniem

W pracowni MRI pacjent zgłasza się do rejestracji około 20 minut przed badaniem. Wypełnia ankietę dotyczącą zdrowia, alergii, przebytych operacji, implantów i innych przedmiotów metalowych w ciele itp. Ankieta obejmuje także klaustrofobię – przy stwierdzeniu lub podejrzeniu fobii należy koniecznie zaznaczyć to okienko.

Jeśli planowane jest badanie z kontrastem, pracownia zwykle prosi o aktualny wynik pomiaru kreatyniny.

3. Przygotowanie do badania

Zakres przygotowania zależy od rodzaju badania:

• standardowy MRI nie wymaga specjalnego przygotowania;
• na badanie z kontrastem należy się zgłosić na czczo: 4–6 godzin po posiłku.Leki przyjmowane na stałe można zażyć jak zwykle.

Pacjent powinien oczyścić skórę badanego obszaru ciała z kosmetyków. Niektóre produkty (np. makijaż, lakier do włosów, tymczasowy tatuaż) są widoczne na obrazie i go zniekształcają (fałszują wynik). Wszystkie przedmioty zawierające metal (telefon, zegarek, biżuterię, okulary, ubrania z metalowymi elementami) zostawia w szatni.

Jeśli podczas badania zostanie zastosowany kontrast, pielęgniarka zakłada wenflon. Następnie technik wyjaśnia przebieg badania i zaprasza do pracowni.

4. Wejście do pracowni i ułożenie w aparacie

Pacjent kładzie się na ruchomym stole, a technik układa badaną część ciała w odpowiedniej cewce. Przed rozpoczęciem obrazowania pacjent otrzymuje stopery do uszu lub słuchawki ochronne. Do ręki dostaje przycisk alarmowy, którym może zgłosić problem lub przerwać badanie. Technik upewnia się, że pozycja na stole jest wygodna.

5. Wjazd do tunelu i rozpoczęcie badania

Technik powoli wsuwa stół do wnętrza aparatu i informuje przez interkom o rozpoczęciu badania. Zapowiada kolejne etapy i przypomina o pozostaniu nieruchomo. W trakcie badania może wydawać dodatkowe instrukcje, np. poprosić o chwilowe wstrzymanie oddechu lub korektę ułożenia kończyny.

6. Badanie w tunelu

Podczas obrazowania słychać głośne, powtarzalne dźwięki pracy cewek gradientowych. Technik przez cały czas pozostaje w kontakcie przez interkom, informuje o postępie i przewidywanym czasie zakończenia. W tunelu działa stały nawiew powietrza, który zapewnia wentylację i komfort oddychania.

Jeśli badanie wymaga kontrastu, środek podaje się dożylnie na stole aparatu, po wykonaniu wstępnej fazy obrazowania. W niektórych procedurach, np. w angiografii miednicowo-kończynowej, wykorzystuje się automatyczną strzykawkę.

Jeśli pacjent odczuwa silny lęk, duszność lub dyskomfort, powinien użyć przycisku alarmowego. Technik wtedy natychmiast reaguje i nawiązuje kontakt przez interkom.

7. Zakończenie badania i odbiór wyniku

Po zakończeniu badania stół wysuwa się z tunelu. Pacjent wstaje, ubiera się i zgłasza do pielęgniarki, która usuwa wenflon. Badanie rezonansem magnetycznym jest nieinwazyjne i nie wymaga odpoczynku. Jeżeli podano środek kontrastowy, pacjent pozostaje przez około 30 minut na terenie pracowni, aby personel mógł zareagować na ewentualne wczesne reakcje niepożądane¹⁴.

Obrazy zarejestrowane podczas badania trafiają do lekarza opisującego. Wyniki pacjent otrzymuje zgodnie z zasadami ośrodka – płytę CD czasem otrzymuje się od razu, a opis jest gotowy średnio po kilkunastu dniach.

FAQ:

1. Czy klaustrofobia oznacza, że nie mogę zrobić rezonansu?

Nie. Przy lżejszej i umiarkowanej klaustrofobii badanie można przeprowadzić po przygotowaniu i wsparciu personelu.

2. Czy mogę przerwać badanie, jeśli poczuję lęk?

Tak. Pacjent ma przycisk alarmowy i może zgłosić potrzebę przerwania badania technikowi przez cały czas trwania badania.

Bibliografia:

• Bangard C. i in., MR imaging of claustrophobic patients in an open 1.0T scanner: motion artifacts and patient acceptability compared with closed bore magnets, „European Journal of Radiology” 2007, nr 64(1), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17374468/ (dostęp 05.12.2025).
• Björkman-Burtscher I. M., Claustrophobia—empowering the patient, „European Radiology” 2021, nr 31, s 4481–4482, https://link.springer.com/article/10.1007/s00330-021-07889-8 (dostęp 05.12.2025).
• Dobrowolska-Bąk M. i in., Bezpieczeństwo pacjenta i personelu medycznego w pracowni rezonansu magnetycznego, „Problemy Pielęgniarstwa” 2008, nr 26(3), s. 182–190, https://www.termedia.pl/Bezpieczenstwo-pacjenta-i-personelu-medycznego-w-pracowni-rezonansu-r-nmagnetycznego,134,34450,1,1.html (dostęp 05.12.2025).
• Florkowski R., Doświadczanie i profilaktyka ataku paniki. Casus obrazowania rezonansem magnetycznym, „Fizjoterapia” 2014, t. 22, nr 2, s. 10–23, https://www.termedia.pl/f/journals/pq/Fizjoterapia_2014_2.pdf (dostęp 05.12.2025).
• Hudson D. M., Heales C., Meertens R., Review of claustrophobia incidence in MRI: A service evaluation of current rates across a multi-centre service, „Radiography” 2022, t. 28, nr 3, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1078817422000190 (dostęp 05.12.2025).
• Kędzierski B., Radiologiczne badania obrazowe. Pacjent bez lęku, „Gerontologia Współczesna” 2014, t. 2, nr 2, s. 69–72, https://publisherspanel.com/api/files/view/42465.pdf (dostęp 05.12.2025).
• Munn Z. i in., Claustrophobia in magnetic resonance imaging: A systematic review and meta-analysis, „Radiography” 2015, t. 21, nr 2, https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1078817414001576 (dostęp 05.12.2025).
• Puźniak A., Włoszczak-Szubzda A., Obawy i lęki pacjentów przed badaniem metodą rezonansu magnetycznego, „Aspekty Zdrowia i Choroby” 2017, t. 2, nr 4, s. 29–39, https://web.archive.org/web/20180421151648id_/http://www.wydawnictwo.wsei.eu/index.php/azch/article/viewFile/573/561 (dostęp 05.12.2025).
• The Royal College of Radiologists, Clinical Radiology Sedation, analgesia and anaesthesia in radiology. Third edition, Londyn 2024, s. 13–14, https://www.rcr.ac.uk/media/vfalujia/sedation-analgesia-anaesthesia-radiology-2024.pdf (dostęp 05.12.2025).

Przypisy: